🗣️ LẮNG NGHE CHỦ ĐỘNG: RANH GIỚI GIỮA “NGHE THẤY” VÀ “THẤU HIỂU”

“Không sao đâu.”

“Đừng buồn nữa, rồi mọi chuyện sẽ ổn thôi.”

“Ít nhất thì bạn vẫn còn may mắn hơn nhiều người.”

Có thể chúng ta đã từng nghe những câu nói như vậy khi chia sẻ khó khăn của mình với người khác. Dù xuất phát từ ý tốt, những phản hồi này đôi khi lại khiến chúng ta cảm thấy rằng dường như cảm xúc của mình vẫn chưa thực sự được nhìn nhận.

Điều này đặt ra một câu hỏi thú vị: Điều gì tạo nên sự khác biệt giữa việc “nghe thấy” những gì một người nói và thực sự “thấu hiểu” điều họ đang trải qua?

🌱 Nghe thấy không đồng nghĩa với thấu hiểu

Việc “nghe thấy” thường diễn ra ở cấp độ giác quan (Tustonja và cộng sự, 2024). Chúng ta tiếp nhận âm thanh, nhận biết lời nói của người đối diện, nhưng chưa chắc đã thực sự tham gia vào quá trình hiểu họ. Ở cấp độ này, việc lắng nghe mang tính thụ động. Người nghe có thể ghi nhận những gì được nói ra, nhưng chưa nhất thiết kết nối với ý nghĩa, cảm xúc hay nhu cầu ẩn sau lời nói đó.

Việc chuyển từ “nghe thấy” sang “thấu hiểu” không phải lúc nào cũng dễ dàng. Mỗi người đều bước vào cuộc trò chuyện với những trải nghiệm sống, giá trị, niềm tin và cách nhìn nhận thế giới riêng – những “hành lý tư tưởng” mà chúng ta mang theo trong giao tiếp (Husband, 2009).

Vì vậy, khi lắng nghe một câu chuyện, chúng ta có thể vô tình diễn giải những gì mình nghe được dựa trên hệ quy chiếu cá nhân. Chẳng hạn, ta có thể nghĩ rằng “nếu là mình thì mình sẽ…”, “chuyện đó có vẻ không nghiêm trọng lắm” hay “mình từng trải qua rồi nên hiểu”.

Dù xuất phát từ thiện ý, những phản ứng này đôi khi khiến chúng ta chỉ dừng ở mức lắng nghe bằng trải nghiệm của bản thân, thay vì thực sự bước vào thế giới trải nghiệm của người đối diện.

🌱 Lắng nghe chủ động là gì?

Trong trị liệu tâm lý, lắng nghe chủ động (active listening) không chỉ đơn thuần là nghe những gì thân chủ nói. Đây là một quá trình đòi hỏi sự tham gia cả về nhận thức lẫn cảm xúc, giúp nhà tâm lý hiểu được ý nghĩa, cảm xúc và trải nghiệm chủ quan đằng sau lời nói. Lắng nghe chủ động chính là một thành tố quan trọng của sự đồng cảm và liên minh trị liệu – những yếu tố có liên quan mật thiết đến hiệu quả của quá trình trị liệu tâm lý (Nienhuis và cộng sự, 2018).

Khi lắng nghe chủ động, người nghe không vội vàng đưa ra lời khuyên hay tìm cách “sửa chữa” vấn đề. Thay vào đó, họ cố gắng hiểu điều người kia đang trải qua và ý nghĩa mà trải nghiệm đó mang lại đối với họ. Ví dụ:

Thay vì trả lời:

❌ “Chuyện đó có gì đâu, đừng nghĩ nhiều.”

Nhà tâm lý có thể phản hồi:

💬 “Dường như chuyện này đã khiến bạn áp lực trong một thời gian khá dài.”

Sự khác biệt nằm ở việc một bên đánh giá trải nghiệm, còn bên kia ghi nhận trải nghiệm đó.

Một quan niệm sai lầm phổ biến là người lắng nghe giỏi sẽ ngay lập tức hiểu người khác đang cảm thấy gì. Tuy nhiên, trong trị liệu tâm lý, sự thấu hiểu thường đi kèm thái độ khiêm tốn và tò mò, chẳng hạn: “Tôi tự hỏi liệu điều làm bạn tổn thương nhất có phải là cảm giác bị bỏ lại một mình không?”. Thay vì giả định rằng mình đã hiểu, nhà tâm lý liên tục phản hồi, làm rõ và kiểm tra lại cách hiểu của bản thân để đến gần hơn với trải nghiệm thực tế của thân chủ (Fitzgerald & Leudar, 2010). Chính quá trình này góp phần tạo nên một không gian an toàn, nơi thân chủ có thể khám phá cảm xúc và suy nghĩ của bản thân mà không phải lo sợ bị phán xét.

🌱 Đi từ “nghe thấy” đến “thấu hiểu”

Nếu nghe thấy là tiếp nhận lời nói, thì thấu hiểu là nỗ lực tiếp cận ý nghĩa đằng sau lời nói đó. Theo Husband (2009), sự thấu hiểu không chỉ dừng lại ở việc ghi nhận thông tin, mà còn là quá trình tìm kiếm có chủ đích những cảm xúc, nhu cầu và thông điệp mà người nói đang muốn truyền tải.

Do đó, người nghe cần duy trì sự tham gia một cách có ý thức vào cuộc trò chuyện, đồng thời tự đặt ra và trả lời những câu hỏi như:

Điều mà người đối diện đang thực sự muốn truyền tải là gì?
Cảm xúc nào đang hiện diện phía sau câu chuyện?
Trải nghiệm này có ý nghĩa như thế nào đối với họ?

Quan trọng hơn, sự thấu hiểu không bắt đầu từ việc đánh giá trải nghiệm của người khác, mà từ sự tò mò và cởi mở đối với trải nghiệm đó. Một yếu tố then chốt của sự thấu hiểu trong lắng nghe chủ động là việc thể hiện sự chấp nhận vô điều kiện đối với trải nghiệm của người nói mà không vội để những diễn giải hay phán xét của riêng mình can thiệp vào (Rogers, 1951). Điều này xuất phát từ việc mỗi người đều nhìn nhận và trải nghiệm thế giới theo những cách khác nhau. Cùng một sự kiện có thể mang những ý nghĩa hoàn toàn khác nhau đối với từng cá nhân, tùy thuộc vào hoàn cảnh sống, niềm tin, giá trị và những trải nghiệm họ đã trải qua. Đó là lí do mà hai người có thể đối diện với cùng một tình huống nhưng lại có những cảm xúc và phản ứng rất khác nhau.

Bởi vậy, thay vì kết luận rằng:

❌ “Chuyện đó không đáng buồn đến vậy.”

Nhà tâm lý sẽ tìm hiểu:

💬 “Điều gì khiến trải nghiệm này trở nên khó khăn đối với bạn?”

Sự chuyển dịch từ đánh giá sang khám phá chính là một bước quan trọng trên hành trình đi từ “nghe thấy” đến “thấu hiểu”.

Theo nghĩa đó, thấu hiểu không phải là khả năng “đọc vị” người khác hay tìm ra lời đáp đúng cho cảm xúc của họ. Đó là sự sẵn lòng gặp gỡ người khác tại nơi họ đang đứng, duy trì sự tò mò trước trải nghiệm của họ thay vì vội vàng diễn giải, đồng thời chấp nhận rằng trải nghiệm của mỗi người luôn phức tạp hơn những gì có thể được diễn đạt bằng lời.

📩 Mỗi câu chuyện đều xứng đáng được lắng nghe. Nếu bạn cần một không gian an toàn để sẻ chia, MindCare luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn.

Tài liệu tham khảo:

Fitzgerald, P., & Leudar, I. (2010). On active listening in person-centred, solution-focused psychotherapy. Journal of Pragmatics, 42(12), 3188–3198. https://doi.org/10.1016/j.pragma.2010.07.007

Husband, C. (2009). Between listening and understanding. Continuum, 23(4), 441–443. https://doi.org/10.1080/10304310903026602

Nienhuis, J. B., Owen, J., Valentine, J. C., Winkeljohn Black, S., Halford, T. C., Parazak, S. E., … Hilsenroth, M. (2018). Therapeutic alliance, empathy, and genuineness in individual adult psychotherapy: A meta-analytic review. Psychotherapy Research, 28(4), 593–605. https://doi.org/10.1080/10503307.2016.1204023

Rogers, C. R. (1951). Client-centered therapy: its current practice, implications, and theory. Boston: Houghton Mifflin.

Tustonja, M., Topić Stipić, D., Skoko, I., Čuljak, A., & Vegar, A. (2024). Active listening–A model of empathetic communication in the helping professions. Medicina Academica Integrativa, 1(1), 42–47.

—

Thông tin liên hệ:

MINDCARE VIỆT NAM – MORE HAPPINESS

🌐Website: https://mindcare.vn/

☎ Hotline 1: 0866.13.5885 (dành cho khách hàng cá nhân)

☎ Hotline 2: 0877.16.33.66 (dành cho khách hàng tổ chức)

️⛳TP.Hà Nội: Số 22, Ngõ 99 Nguyễn Tuân, Q.Thanh Xuân

️⛳TP.HCM: Lầu 6 & 7 Tòa nhà Ba Niềm, 35 Hoàng Diệu, Quận 4

📩 Email:

✔ psychologist@mindcare.vn (tuyển dụng, thực tập, trao đổi chuyên môn, liên hệ hợp tác…)

✔ contact@mindcare.vn (Khách hàng cá nhân)

✔ eap@mindcare.vn (Khách hàng tổ chức)