[SERIES VỞ KỊCH TÌNH BẠN - 2/3] 🌀 VÒNG XOÁY KIỆT QUỆ | Trung tâm trị liệu, tham vấn tư vấn tâm lý MindCare

Trong bài trước, chúng ta đã làm quen với ba ‘nhân vật’ cốt yếu tạo nên tam giác kịch tính Karpman: Kẻ bức hại, Người giải cứu, và Nạn nhân. Việc đột nhiên nhận ra bản thân mình đang kẹt trong vở kịch tình bạn nào đó không phải điều dễ chịu. Dù vậy, bất kì ai, trong suốt chiều dài cuộc đời mình, đều có khả năng rơi vào vòng xoáy của Tam giác kịch tính Karpman mà chẳng hề hay biết, và chỉ nhận ra có điều không ổn khi cảm giác kiệt quệ đã gặm nhấm ta sâu sắc.

❓Câu hỏi đặt ra là: Làm thế nào mà ‘vòng xoáy kịch tính’ này vận hành – khiến ta vô thức bước vào và dần dần kiệt quệ mà không kịp nhận ra?

Khác với truyện cổ tích – nơi hoàng tử luôn là anh hùng, công chúa luôn là nạn nhân, và phù thủy luôn là kẻ xấu – trong đời thực, bạn có thể là “người giải cứu” hôm nay, “nạn nhân” ngày mai, và “kẻ bức hại” vào tuần sau. Vở kịch tình bạn luôn phát triển và trong đó, những “diễn viên” liên tục đổi vai, tạo nên những nút thắt kịch tính. Những nút thắt này chỉ được cởi bỏ khi người trong cuộc nhận rõ cách mối quan hệ của họ được Tam giác kịch tính Karpman vận hành ra sao (Karpman, 1968; Lac & Donaldson, 2022).

🎬Nguyên lý hoạt động căn bản

Tam giác kịch tính không chỉ gồm ba vai diễn đơn lẻ. Nó là một hệ thống tương tác động – nơi mỗi vai diễn đều cần thiết và có vai trò nuôi dưỡng hai vai còn lại (Le Guernic, 2004; McKimm & Forrest, 2010).

Nạn nhân thường là vị trí khởi đầu của Tam giác kịch tính. Nạn nhân thể hiện sự bất lực, đau khổ và yếu đuối trước những hoàn cảnh của họ, là người chịu áp bức, cần được hỗ trợ. Từ đó, nhân vật này lôi kéo người khác tham gia và tạo dựng Tam giác Kịch tính.

Hãy cùng xem xét lại câu chuyện giả định được đặt ra từ bài viết đầu tiên: Câu chuyện dường như chỉ thực sự bắt đầu khi V. bộc bạch những cảm xúc đau khổ của bạn về việc bị cô lập thời cấp ba. Mọi kịch bản xung đột đều bắt nguồn từ đây, khi:

🎞 Nạn nhân cần Người giải cứu để cứu giúp họ khỏi hoàn cảnh mà họ “không thể tự lo liệu được”. Trong câu chuyện trên, V. cần R. ở cạnh bên để xoa dịu cảm xúc tổn thương ngày xưa và giúp bạn không bị cô lập trong môi trường mới.

🎞 Người giải cứu cần Nạn nhân để cảm thấy mình có giá trị, và vô cùng quan trọng. Cụ thể, ban đầu R. lắng nghe câu chuyện của V. đơn thuần như một cách để giao lưu và kết bạn mới trong môi trường đại học. Tuy nhiên, dần dần R. cảm thấy việc hỗ trợ V. trở thành một trách nhiệm của mình, không chỉ vì muốn giúp đỡ bạn mà còn muốn khẳng định vai trò của mình trong mối quan hệ.

🎞 Nạn nhân cần Kẻ bức hại để có ai đó để đổ lỗi cho hoàn cảnh của mình. Trong câu chuyện, với những cảm xúc đau khổ mà bản thân phải chịu, V. đã quy kết những lỗi lầm trong quá khứ cho P. như một cách hợp lý hóa những phản ứng của mình.

🎞 Kẻ bức hại cần Nạn nhân để có ai đó hứng chịu cơn thịnh nộ, để thỏa mãn cảm giác quyền lực. Trong ví dụ trên, giả sử hành vi cô lập V. của P. là sự thật. Ta không thực rõ động cơ của P. là gì, nhưng hành vi xúi giục và cô lập thường nhằm thỏa mãn một mục tiêu cá nhân nào đó, gây phương hại cho cá nhân khác.

🎭 Trong vở kịch tình bạn, không có vai diễn nào tồn tại độc lập. Và khi một người rời khỏi vai của mình, toàn bộ hệ thống sẽ lung lay, buộc các ‘nhân vật’ phải tái tổ chức, đổi vai hoặc lôi kéo thêm người khác để duy trì và phát triển vở kịch.

👥 Khi nào thì các vai diễn đổi chỗ?

1️⃣ Người giải cứu kiệt quệ trở nên tức giận, bất mãn chuyển thành Kẻ bức hại hoặc quá mệt mỏi và sợ hãi nên trở thành Nạn nhân. Lúc này, câu chuyện giả định tiếp tục có thêm diễn biến mới. Sau rất nhiều nỗ lực giúp đỡ, R. nhận ra rằng dù cố gắng tới đâu, bạn cũng không thể giúp V. thoát khỏi những cảm xúc tồi tệ ngày xưa. R. dần kiệt sức, sợ phải nghe V. nói chuyện và lảng tránh V. Bây giờ, R. chuyển vai từ “Người giải cứu” V sang vị thế khác – “Nạn nhân” của V.

2️⃣ Nạn nhân cảm thấy bị công kích chuyển thành Kẻ bức hại để tự vệ, hoặc đi giải cứu người khác ‘yếu hơn’ có cùng cảnh ngộ. Xem xét ví dụ: Khi R. lảng tránh V., V. cảm thấy bị tổn thương vì nghĩ bạn sẽ bỏ rơi mình. V. tức giận và chỉ trích R. vì sự lảng tránh của bạn. Bây giờ, V. từ vị trí “Nạn nhân” trở thành “Kẻ bức hại” người khác

3️⃣ Kẻ bức hại không được như ý có thể đổi vai thành Nạn nhân hoặc thay đổi phản ứng để trở thành Người giải cứu. Xem xét ví dụ, ta thấy P. không hiện diện trực tiếp chỉ xuất hiện trong lời kể của V. Nhưng sẽ ra sao nếu P. cũng là một thành viên trong lớp đại học của V. và R. Khi các bạn cùng lớp biết về chuyện ngày xưa P. từng cô lập V., các bạn thể hiện sự phê bình chỉ trích P., thậm chí cô lập P. trong lớp. Lúc này, P. trở thành “Nạn nhân”.

🌪️Chính sự luân chuyển trong tam giác tạo nên một vòng xoáy kiệt quệ – nơi không ai thực sự hạnh phúc. Mắc kẹt trong vòng luẩn quẩn này, cá nhân cũng có thể quá coi nhẹ khả năng tự giải quyết của chính mình – khi vào vai Nạn nhân, hay coi thường khả năng và quyền tự chủ của người khác trong các vấn đề của họ – khi vào vai Kẻ bức hại hay Người giải cứu.

🫂 Dù vậy, vòng xoáy kiệt quệ của tam giác kịch tính chưa chắc là dấu hiệu của một tình bạn “độc hại” cần dứt bỏ. Đây là một hệ thống tiêu cực mà tất cả chúng ta đều có thể vô tình rơi vào. Nhận ra “vai diễn” của mình và thấu hiểu cách mối quan hệ của mình đang vận hành sẽ tạo nền tảng vững chắc để ta thoát khỏi nguy cơ tái lặp vòng xoáy kiệt quệ, và xây dựng mối quan hệ lành mạnh hơn.

🤝 Nếu bạn cảm thấy mình đang quay cuồng trong vòng xoáy này, sự trợ giúp chuyên nghiệp, tôn trọng khả năng và quyền tự chủ của bạn là điều rất quan trọng. Hãy liên hệ MindCare để nhận hỗ trợ khi cần thiết nhé!

🏵️ Trong bài cuối của Series, chúng ta sẽ cùng nhau khám phá các nguyên tắc mà mỗi cá nhân có thể áp dụng để thoát khỏi Tam giác kịch tính của tình bạn. Cùng đón chờ nhé!

📚 Tài liệu tham khảo:

[1] Karpman, S. B. (1968). FAIRY TALES AND SCRIPT DRAMA ANALYSIS. 7(26), 39–43.

[2] Lac, A., & Donaldson, C. D. (2022). Development and Validation of the Drama Triangle Scale: Are You a Victim, Rescuer, or Persecutor? Journal of Interpersonal Violence, 37(7–8), NP4057–NP4081. https://doi.org/10.1177/0886260520957696

[3] Le Guernic, A. (2004). Fairy Tales and Psychological Life Plans. Transactional Analysis Journal, 34(3), 216–222. https://doi.org/10.1177/036215370403400305

[4] McKimm, J., & Forrest, K. (2010). Using transactional analysis to improve clinical and educational supervision: The Drama and Winner’s triangles. Postgraduate Medical Journal, 86(1015), 261–265. https://doi.org/10.1136/pgmj.2009.093310

Biên tập: MindCare

XEM THÊM SERIES VỞ KỊCH TÌNH BẠN:

Thông tin liên hệ:

—

MINDCARE VIỆT NAM

🌐Website: https://mindcare.vn/

☎ Hotline 1: 0866.13.5885 (dành cho khách hàng cá nhân)

☎ Hotline 2: 0877.16.33.66 (dành cho khách hàng tổ chức)

️⛳TP.Hà Nội: Số 22, Ngõ 99 Nguyễn Tuân, Q.Thanh Xuân

️⛳TP.HCM: Lầu 6 & 7 Tòa nhà Ba Niềm, 35 Hoàng Diệu, Quận 4

📩 Email:

✔ psychologist@mindcare.vn (tuyển dụng, thực tập, trao đổi chuyên môn, liên hệ hợp tác…)