Nếu là một nhân vật trong câu chuyện cổ tích, bạn sẽ là ai? Là một cô gái đáng thương bị áp bức, là bà phù thủy ác độc, hay là chàng hiệp sĩ giải cứu nàng công chúa khỏi kẻ ác?

Trong những năm gần đây, “gắn bó” là từ khóa vàng để ta giải thích xu hướng của một cá nhân trong các mối quan hệ. Lý thuyết gắn bó đã mở ra một cánh cửa quan trọng: nó giúp chúng ta hiểu rằng cách ta yêu và được yêu hôm nay bắt rễ sâu xa từ những trải nghiệm thời thơ ấu.

Nhưng điều mà lý thuyết này dường như chưa chạm đến là: những mối quan hệ hiện tại định hình hành vi của ta như thế nào (Harlow, 2021; McKimm & Forrest, 2010). Do vậy, nếu bạn thấy mình rơi vào một vòng xoáy kỳ lạ trong tình bạn, và khái niệm “kiểu gắn bó” không đủ để giúp bạn giải thích được chính mình thì…

🤔 Đây là lúc chúng ta cần một công cụ hỗ trợ khác: Tam giác kịch tính Karpman.

Được Stephen B. Karpman đề cập đến từ thập niên 60 thế kỉ XX, thuyết tam giác kịch tính Karpman không nổi tiếng và nhận được sự quan tâm từ các nhà nghiên cứu như lý thuyết gắn bó (Karpman, 1968). Tuy vậy, để lý giải mối quan hệ hiện tại và đặc biệt những mối quan hệ không lành mạnh và đầy tính thao túng giữa các cá nhân, lý thuyết Tam giác kịch tính đem đến một góc nhìn đầy thú vị về những trò chơi tâm lý trong các mối quan hệ này.

Karpman và nhiều học giả đã lý giải mối tương tác mang tính hủy hoại giữa các cá nhân thông qua sự tương tác của ba nhân vật tâm lý: Kẻ bức hại (kẻ xấu), Người giải cứu (anh hùng), và Nạn nhân (người gặp nạn) (L’Abate, 2009; Lac & Donaldson, 2022). Cùng MindCare xem xét một tình huống giả định cho vở kịch tình bạn và tìm hiểu những đặc điểm của các nhân vật trên trong vở kịch này nhé!

Vở kịch tình bạn thường có phần mở đầu nhẹ nhàng như bao tình bạn bình thường khác. Câu chuyện có thể bắt đầu đầu khi hai người ngẫu nhiên, gọi là V. và R., ngồi cạnh nhau trong buổi chào tân sinh viên, với nỗ lực thoát khỏi cảm giác lạc lõng giữa môi trường mới, họ nhanh chóng bắt chuyện. Tình cờ, cả hai cùng học một khoa và câu chuyện dần cởi mở hơn. Dần dần, hai người trở nên thân quen hơn. V. kể R. nghe về chuyện hồi cấp ba và việc cậu ấy đã bị một người bạn từng thân, tên là P., xúi giục cả lớp cô lập mình.

✊Kẻ bức hại (Persecutor)

Kẻ bức hại thường có những đặc điểm như hung hăng, hay chỉ trích và đổ lỗi cho người khác về những khó khăn của họ. Trong mối quan hệ, họ coi mình trên cơ người khác, họ giữ niềm tin về sự vượt trội và quyền lợi của cá nhân và vì vậy, họ có quyền chỉ trích hay coi thường người khác.

Những kẻ bức hại mãi mắc kẹt trong các khuôn mẫu hành vi độc hại bằng cách đối đầu và áp bức những người mà họ coi là nguồn gốc gây ra sự thất vọng ở họ. Họ có xu hướng trải nghiệm và thể hiện cảm xúc tức giận, thịnh nộ đối với người khác.

Ví như người bạn P. trong mẩu chuyện mở đầu trên. Chúng ta không rõ P. vì lý do gì bạn hành động như vậy, nhưng theo lời kể, P. đã sử dụng quyền lực áp đảo, gây tổn thương cho người khác bằng cách cô lập họ khỏi những người xung quanh. Đây là một hình tượng đại diện cho nhân vật Kẻ bức hại.

⛑️ Người giải cứu (Rescuer)

Ở phía “chính nghĩa”, người cứu hộ là người có nhu cầu hoặc mong muốn cao độ được giúp đỡ người khác. Điểm thú vị là, cũng giống như “Kẻ bức hại” những “Người cứu hộ” cũng tự cho mình trên cơ người khác, và tin rằng họ biết điều gì là tốt nhất cho người khác.

Nhưng thay vì chỉ trích “nạn nhân” như Kẻ bức hại, họ nỗ lực hết mình để giúp đỡ những người mà họ tin là quá yếu đuối về mặt tâm lý, cảm xúc hoặc thể chất để tự lo liệu.

Trong mẩu chuyện trên, R. lắng nghe câu chuyện của V., lúc này R. có thể bị V. kéo vào Tam giác kịch tính nếu bạn tiếp nhận câu chuyện, cảm thương, nghĩ rằng V. cần được giúp đỡ và cuối cùng, nỗ lực hết sức để kéo V. khỏi những cảm xúc tồi tệ ấy. Ban đầu chỉ là sự kiên nhẫn lắng nghe câu chuyện của V. với lòng thương cảm, cố gắng an ủi, cho đến sự nhường nhịn vô điều kiện đối với V. trong tình bạn giữa hai người, và những nỗ lực giúp V. kết bạn để tránh chuyện quá khứ lặp lại…

Hành động của R. thường được gắn nhãn là một hành động nhân văn, nhưng nếu không đi cùng với sự tôn trọng năng lực tự giải quyết vấn đề của V., R. dễ bị rơi vào vị trí Người giải cứu – gánh vác trách nhiệm thay người khác mà chẳng hề hay biết.

🤕 Nạn nhân (Victim)

Trong khi đó, người vào vai “Nạn nhân” thường phải trải nghiệm cảm xúc đau đớn, lo lắng, sợ hãi, tuyệt vọng và buồn bã, đồng thời nhận thức rằng những sự kiện không mong muốn và không thể kiểm soát đã và sẽ xảy ra với họ.

Những người đảm nhận vai trò này có thể hoặc không phải là nạn nhân thực sự, nhưng những cá nhân này tin rằng họ không có khả năng giải quyết được vấn đề, họ khó khăn khi đưa ra quyết định, và cảm thấy bất lực trước người khác trong mối quan hệ của họ.

Ví như nhân vật V. trong câu chuyện, không ai chắc chắn liệu chuyện V. kể là thật. Nhưng V. đã phải trải qua sự cô độc và đau đớn do cảm giác bị cô lập gây ra, và bạn cũng bất lực, không thể chống lại những cáo buộc từ P.

👁️‍🗨️ Bạn đang ở vai diễn nào?

Đọc đến đây, liệu bạn có nhận ra mình đang trong bất kỳ vai diễn nào? Hay bạn thấy mình luân chuyển giữa cả ba tùy vào hoàn cảnh? Hãy dành vài phút nhìn lại các mối quan hệ của bạn – không phải để đổ lỗi hay phê phán, mà để hiểu hơn về chính mình trong các mối tương giao. Đây là bước đầu tiên để bạn có thể thoát khỏi vở kịch “tình bạn” và xây dựng những mối quan hệ thật sự.

Trong bài viết tiếp theo, ta sẽ tìm hiểu rõ hơn cách Tam giác kịch tính vận hành mối quan hệ như thế nào. Liệu có phải một người sinh ra đã là “phản diện”, người khác thì đã được định sẵn là “anh hùng” hay “nạn nhân”? Liệu có điều gì còn đang bị che giấu? Cùng đón chờ bài viết tiếp theo bạn nhé!